در اين شرائط خاص فكرى وفرهنگى وظيفة سنگينى بر دوش امام قرار داشت ، وايشان با توجه به آن دامن همت به كمر زد وانقلاب فكرى ايجاد فرمود ودر برابر اين أمواج سهمگين وتندباد خطرناك اصالت جامعه اسلامى را حفظ كرد وسر انجام اين كشتى را با لنگر وجود خويش از سقوط در گرداب خطرناك انحراف والتقاط رهائى بخشيد . همچنين امام در مناظراتى كه مأمون تشكيل مىداد وبا پيروان مكاتب مختلف صورت مىگرفت شركت مىكرد ، گرچه مناظرات فراوان است ولى از همه مهمتر هفت مناظره اى است كه فهرست آنها از اين قرار است : 1 - مناظره با جاثليق . 2 - مناظره با رأس الجالوت 3 - مناظره با هربز أكبر 4 - مناظره با عمران صابى اين چهار مناظره در يك مجلس وبا حضور مأمون وجمعى از دانشمندان ورجال خراسان صورت گرفت . 5 - مناظره با سليمان مروزى . 6 - مناظره با علي بن محمد بن جهم . 7 - مناظره با أرباب مذاهب مختلفه در بصره . هر يك از اين مناظرات داراى محتواى عميق وجالبى است كه امروز هم با گذشت حدود هزار ودويست سال از آن تاريخ رهگشا وروشنگر وبسيار آموزنده وپربار است ، هم از نظر محتوا وهم از نظر فن مناظره وطرز ورود وخروج در بحثها .